70 lat CHKO Kras Morawski: jak Morawska Szwajcaria stała się obszarem chronionego krajobrazu

OPUBLIKOWANO: 13. 10. 2026 Czas czytania: 6 min

Obszar Chronionego Krajobrazu Kras Morawski (CHKO) powstał 4 lipca 1956 roku i w tym roku obchodzi 70. urodziny. To drugi najstarszy obszar tego typu w Czechach, zaledwie o rok młodszy od Czeskiego Raju. Utworzyło go ministerstwo kultury jeszcze przed wejściem w życie pierwszej ustawy o ochronie przyrody. Zakazano uszkadzania zjawisk krasowych, zasypywania lejów krasowych i otwierania nowych kamieniołomów. Własny zarząd powstał jednak dopiero w roku 1977, a rzeczywiste uprawnienia otrzymał w roku 1992. W ciągu tych 70 lat Pusty Żleb (Pustý žleb) zamknięto dla samochodów, nad Przepaścią Macocha zbudowano kolejkę linową, wydobycie wapienia niemal całkowicie ustało, a do krasu wróciły sokoły. Dziś CHKO ma niespełna 97 km², w 60 % porastają go lasy, a znajduje się w nim ponad 1100 jaskiń.

SZYBKIE LINKI 📜 Zanim powstało CHKO · 🏛️ Rok 1956 · 🚗 Jak ratowano kras · 🦇 Co się udało · ⚠️ Co trapi kras dzisiaj · ❓ Najczęstsze pytania

Jeśli dziś jedziecie rowerem przez Pusty Żleb i nie mijacie ani jednego samochodu, to efekt decyzji podjętych przed wieloma dziesięcioleciami. Podobnie jak to, że w krasie prawie nigdzie nie wydobywa się już wapienia, a w jaskiniach przybywa nietoperzy. Siedemdziesiąt lat ochrony to dobra okazja, by sprawdzić, co się przez ten czas zmieniło.

Zanim powstało CHKO: Morawska Szwajcaria

W XIX wieku zaczęli tu przyjeżdżać pierwsi turyści, a pod wpływem romantyzmu krainę nazwano Morawską Szwajcarią. Do literatury nazwę tę wprowadził lekarz z Blanska i założyciel morawskiej archeologii Jindřich Wankel, wydając w 1882 roku w Wiedniu książkę o Morawskiej Szwajcarii. Dzisiejszą nazwę Kras Morawski zaczął używać na początku XX wieku Karel Absolon. Przejął fachowy termin „kras”, który od krainy Kras na pograniczu dzisiejszej Słowenii i Włoch wprowadził serbski geograf Jovan Cvijić.

Krajobraz wyglądał wówczas inaczej niż dziś. W XIX wieku był odlesiony bardziej niż kiedykolwiek wcześniej i intensywnie wypasano tu zwierzęta. Z jaskiń wydobywano gliny z kośćmi prehistorycznych zwierząt, które służyły jako nawóz. W lasach wypalano węgiel drzewny dla hut żelaza, a na północy, na dobrach rodu Salmów, sadzono monokultury świerkowe. Więcej o tym piszę w artykule Żelazny Kras.

Pierwsze obszary chronione powstały tu jednak jeszcze przed CHKO: rezerwat Kras Morawski wokół jaskiń Punkevní (Punkevní jeskyně) i Kateřinská w roku 1930, jaskinia Pekárna w roku 1933 oraz Josefovské údolí (Dolina Józefowska) z Hádeckou planinką w roku 1950.

Rok 1956: drugie najstarsze CHKO

Rozporządzenie o utworzeniu CHKO Kras Morawski wydało 4 lipca 1956 roku ministerstwo kultury, któremu ochrona przyrody podlegała wówczas. Stało się to jeszcze przed wejściem w życie ustawy nr 40/1956 Dz. U. o państwowej ochronie przyrody. Starsze jest tylko CHKO Czeski Raj z roku 1955.

Rozporządzenie zakazało:

• uszkadzania zjawisk krasowych,
• zasypywania lejów krasowych,
• otwierania nowych kamieniołomów,
• budowania poza terenem miejscowości.

Lasy niepierwotne miały być stopniowo przekształcane w takie, które naturalnie pasują do danego miejsca.

Kras Morawski to największy w Czechach obszar krasowy z w pełni wykształconymi zjawiskami krasowymi. Samo CHKO, mające niespełna 97 km², nie obejmuje jednak całego terenu krasowego i pod względem powierzchni jest mniejsze niż CHKO Český kras (Czeski Kras). Czym wyróżnia się tutejszy kras, wyjaśnia artykuł Jak powstał Kras Morawski.

Jak ratowano kras

Długo tylko na papierze. Właściwy Zarząd CHKO powstał dopiero w roku 1977, i to jedynie jako instytucja fachowa bez uprawnień urzędowych. Mimo to w latach 80. udało się przeforsować ważne zmiany:

• Pola nad jaskiniami. Na gruntach ornych zmieniono płodozmian, a najbardziej wrażliwe pola zadarniono. Dzięki temu do jaskiń przestały być spłukiwane nawozy, pestycydy i gleba.
• Kraty w jaskiniach. Wszystkie ważniejsze jaskinie zostały zabezpieczone zamknięciami przed nieuprawnionymi odwiedzającymi.

Samochody precz ze żlebów. W wąskich żlebach zalegały spaliny, a w glebie i roślinach stwierdzono podwyższoną zawartość ołowiu. Dlatego od roku 1984 Pusty Żleb omija droga Blansko – Těchov – Sloup. Samochody do żlebu między jaskiniami Punkevní a Sloup początkowo nie mogły wjeżdżać tylko w sezonie, a od roku 1991 nie mogą wjeżdżać wcale. W latach 90. zamknięto ponad 10 km dróg. Między Skalním Mlýnem a jaskiniami Punkevní zaczęła kursować kolejka turystyczna, a w roku 1995 powstała kolejka linowa z jaskiń Punkevní do Przepaści Macocha. Kolejka wywołała wówczas protesty organizacji ekologicznych. Dziś dzięki temu można spokojnie przejechać Pustym Żlebem na rowerze, zob. Kras Morawski na rowerze z dziećmi.

Prawdziwe uprawnienia od roku 1992. Ustawa nr 114/1992 Dz. U. uczyniła z Zarządu CHKO organ administracji państwowej. Od tego czasu określa on warunki eksploracji jaskiń, zatwierdza leśne plany gospodarcze i ustala, ilu ludzi może dziennie i w jednej grupie wchodzić do jaskiń udostępnionych turystom. Większość gmin dostała oczyszczalnie ścieków, co w krasie, gdzie woda szybko znika pod ziemią, jest szczególnie ważne. Stopniowo zakończyło się też wydobycie wapienia we wszystkich kamieniołomach w CHKO z wyjątkiem kamieniołomu Skalka koło Březiny.

W roku 2004 ponory, podziemny bieg i wywierzyska rzeki Punkva zostały wpisane jako Podziemna Punkva na listę terenów podmokłych o znaczeniu międzynarodowym na mocy Konwencji ramsarskiej. To jeden z nielicznych krasowych terenów podmokłych na tej liście na świecie.

Co udało się przez 70 lat

• Nietoperzy przybywa. Liczyć je zaczął w roku 1957 Jiří Gaisler w jaskini Ochozská. Dziś w jaskiniach krasu regularnie zimuje 13 gatunków, a ich liczebność rośnie. Najliczniejszym gatunkiem został podkowiec mały. Według Zarządu CHKO świadczy to o tym, że zamknięcia jaskiń i zimowe ograniczenia wizyt działają. Więcej w artykule Zwierzęta Krasu Morawskiego.
• Sokół wędrowny wrócił. W roku 2016 po prawie pół wieku znów zagnieździł się w krasie. Ostatnia nieudana próba lęgu miała tu miejsce w roku 1971.
• Odkrycia trwają. W roku 2008 grotołazi odkryli za 8. syfonem w Jaskini Amatorskiej (Amatérská jeskyně) liczący 1,5 km Šošůvecký koridor ze stalaktytami i stalagmitami. Według specjalistów takie odkrycie zdarza się raz na 50 lat. Nowe korytarze przybywają też w jaskini Býčí skála (Jaskinia Byczej Skały).
• Opieka nad stepami. Opuszczone pastwiska zarastają, dlatego w niektórych miejscach ponownie wypasa się owce.

Co trapi kras dzisiaj

• Tłumy. Do samego Skalního Mlýna przyjeżdża rocznie 250–300 tysięcy osób. Gdzie ludzie koncentrują się najbardziej i dokąd lepiej pojechać gdzie indziej, piszę w artykule Kras Morawski bez tłumów.
• Zabudowa. Zwłaszcza w południowej części, w pobliżu Brna, jest duża presja na budowę, a niektóre zamierzenia nie mieszczą się w niewielkim i wrażliwym krajobrazie krasowym.
• Kamieniołom koło Mokrej. Od południowego wschodu do granicy CHKO zbliża się kamieniołom wapienia cementowego. Na razie oddziela go kilkusetmetrowej szerokości strefa ochronna.
• Nacieki nie odrosną. Na stuletnich fotografiach z jaskiń Punkevní widać, ile ozdób jaskiniowych od tamtej pory zniknęło. Część zniszczyli zwiedzający, część prawdopodobnie spływy z pól. Nacieki przyrastają bardzo wolno i złamany nie odrośnie w ciągu ludzkiego życia.

Co wolno, a czego nie wolno, wybierając się do krasu, podsumowuje artykuł Zasady obowiązujące w CHKO Kras Morawski. Najcenniejsze miejsca chronią cztery narodowe rezerwaty przyrody.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstało CHKO Kras Morawski? 4 lipca 1956 roku. W 2026 roku obchodzi 70-lecie.

Czy Kras Morawski to najstarsze CHKO w Czechach? Nie, drugie najstarsze. Starszy jest tylko Czeski Raj z roku 1955.

Jak duże jest CHKO Kras Morawski? Według Zarządu CHKO 96,8 km². W 60 % porastają je lasy, a znajduje się w nim ponad 1100 jaskiń.

Dlaczego samochody nie mogą wjeżdżać do Pustego Żlebu? W żlebie zalegały spaliny, a w glebie i roślinach gromadził się ołów. Od roku 1991 żleb jest zamknięty dla samochodów przez cały rok, a ruch przejęła droga przez Těchov.

Kto opiekuje się CHKO? Zarząd CHKO Kras Morawski, obecnie część Agentury Ochrony Przyrody i Krajobrazu Republiki Czeskiej. Jaskinie udostępnione turystom prowadzi Zarząd Jaskiń Republiki Czeskiej.

Informacje zweryfikowano na dzień 13. 10. 2026. Źródła: Skořepa, H., Tůma, A.: CHKO Moravský kras šedesátiletá, Živa 6/2016, s. 323–327; AOPK ČR, Rozbory CHKO Moravský kras (2017).

Zauważyliście błąd lub nieaktualną informację? Napiszcie do nas.