Ho sedmi větrů i pod Kojálem: nazwy terenowe i legendy Senetářova

OPUBLIKOWANO: 9. 10. 2026 Czas czytania: 6 min

Każde pole, każda łąka i każdy kawałek lasu wokół Senetářova ma swoją nazwę. Na mapach zwykle ich nie ma – przekazywano je ustnie z pokolenia na pokolenie. Spisał je miejscowy rodak Alois Zukal w książce Historie Senetářova (Historia Senetářova), a w gwarowej postaci notuje je także Slovník pomístních jmen na Moravě a ve Slezsku (Słownik nazw miejscowych na Morawach i na Śląsku) Instytutu Języka Czeskiego. Z tych nazw można wyczytać, z czego tu ludzie żyli (cegły z surowej gliny, guziki z masy perłowej, węgiel drzewny), gdzie biegły granice i czego się bano: na Kojálu podobno do dziś biega Kojálovský, który za życia przesuwał kamienie graniczne.

SZYBKIE ODNOŚNIKI 🗣️ Skąd to „Ho“ · ⚒️ Nazwy, które opowiadają o pracy · 👻 Nazwy z legendą · 🌄 Nazwy z widokiem · 🌲 Las i niemieckie ślady · ❓ Najczęstsze pytania

Bądź pozdrowiona, wsi rodzinna, przez przodków pod Kojálem wzniesiona, każdego ranka piękniejsza.

— Alois Zukal, Vesnička Senetářov (Wioska Senetářov)

Nazwy terenowe to najstarsza mapa krajobrazu. Zanim pojawiły się mapy katastralne i GPS, ludzie umawiali się tak: „Idę kosić na bařinu“, „Spotkamy się ho kamenýho kříže“. Większość tych nazw znika dziś razem ze starszymi pokoleniami. W Senetářovie, gdzie się wychowałem, na szczęście ktoś zdążył je zapisać.

Skąd to „Ho“

Kto nie zna tutejszej gwary, zatrzyma się już przy pierwszej nazwie: Ho tihelně, Ho kamenýho kříže, Ho Huberta. „Ho“ znaczy tu „u“. Ho tihelně to więc „przy cegielni“, ho kamenýho kříže – „przy kamiennym krzyżu“. Podobnie jest z „ó“ zamiast „ou“ (Za fabrikó, Na dlóhéch honech) czy „tihla“ zamiast „cihla“ (cegła). To zwyczajna mowa Wyżyny Drahańskiej i właśnie w nazwach miejscowych zachowała się najlepiej.

Nazwy, które opowiadają o pracy

Ziemia na wyżynie nad krasem była uboga i samo rolnictwo nie wystarczało, by wyżywić ludzi. Nazwy terenowe pokazują, czym dorabiali:

• V dolinách – pola nad Trávnickým rybníkem (stawem Trávnický). Wykopywano tu żółtą glinę, formowano z niej ręcznie niewypalane cegły zwane vepřovice i własnymi siłami stawiano z nich domki. Później Bohumil Štelcl uruchomił tu maszynową produkcję cegieł wypalanych.
• Ho tihelně – przy cegielni, którą miał rolnik Antonín Šebela, około 500 metrów za wsią w stronę Kotvrdovic. Cegły wypalał we własnym piecu i sprzedawał w całej okolicy. „Tihla“ to w gwarze cegła.
• Za fabrikó – gminne pole za dawną fabryką guzików z masy perłowej Alfonsa Tománka. Zatrudniała większość robotników z Senetářova i okolic, a w gminie miała pierwszy silnik na olej napędowy. Rzemiosło perłowe przypomina dziś miejscowe Muzeum tradičního bydlení a perleťářství (Muzeum Tradycyjnego Budownictwa Mieszkalnego i Rzemiosła Perłowego).
• Ho mléna a sedmi větrů – wzgórze między Senetářovem a Kotvrdovicami. Krajobraz jest tu otwarty na północ, a wiatr wieje bez przeszkód aż od Svitav, dlatego stał tu wiatrak.
• Kotliska – przy Třech žlebech (Trzech Żlebach), gdzie zbiegają się 3 potoki. Według Zukala miano tu wydobywać węgiel dla hut w Jedovnicach. Huta Hugonova w Jedovnicach należała do żelaznych zakładów Salmów; całą historię żelaza w tym regionie opisujemy w artykule Żelazny Kras.
• Ho třešinek – skalisty pagórek za domem nr 27, na którym rosło około 5 czereśni. Ludzie próbowali tu łamać kamień na budowę domów, ale nie był dobrej jakości.

Nazwy z legendą

• Kojál – wzgórze nad wsią (ok. 600 m), na którym stykały się granice trzech powiatów, a na jego zboczach pracowali ludzie z Senetářova, Kotvrdovic, Lipovca i Krásenska. We wszystkich tych wsiach opowiadano o Kojálovskim, który za życia przesuwał kamienie graniczne, żeby powiększyć sobie pole kosztem sąsiada. Za karę musi po śmierci biegać po Kojálu. Dziś na Kojálu stoi 340-metrowy maszt nadajnika telewizyjnego, najwyższa budowla na Morawach, więc widać go z daleka.
• Ho Antoníčka – pole i droga przy zjeździe z szosy Senetářov–Kotvrdovice na Lipovec. Stała tu drewniana figura świętego Antoniego i według legendy straszyło. Niektórzy podobno widzieli w tym miejscu ognistą beczkę.
• Ho Huberta – wąska leśna droga, która stromo opada do doliny Rakovca. Na potężnym buku wisi obrazek świętego Huberta. Opowiada się, że tu księżna z Rájca zastrzeliła jelenia.
• Jelení hora (Jelenia Góra) – wzgórze z głębokim wąwozem opadającym do doliny Rakovca. Podobno jeleń zaplątał się tu rogami w gęste krzaki, nie zdołał się uwolnić i zginął.
• Lipový kopec (Lipowe Wzgórze) – na południe od Třech žlebů, na szczycie od niepamiętnych czasów rosną lipy. Zukal dopuszcza, że mogły tu być dawne pogańskie miejsca ofiarne. Nie zostało to udowodnione, ale widok warto zobaczyć nawet bez pogan.

Nazwy z widokiem

• Na člopkách – wzgórze około 550 metrów na wschód od wsi, w stronę Krásenska. Widać stąd cały Senetářov, Wzgórza Hostyńskie z kościołem na Hostýnie, a przy dobrej pogodzie aż Pálavę.
• Lipový kopec – widok na dolinę Rakovca, stawy Budkovan i Olšovec oraz część Jedovnic.
• Na hraničkách – pole na granicy z Krásenskem. Po stronie senetářowskiej biegła tu szeroka miedza zarośnięta krzewami i drzewami, tworząca nieprzebyty pas. Dziś już jej nie ma.

Las, łąki i niemieckie ślady

• Zanýbl – senetářowski las na wzgórzu. Nazwa pochodzi od niemieckiego Sonnenhübel, czyli słonecznego wzgórza. Niemiecki zostawił ślad także w nazwie samej wsi: w XIV i XV wieku zapisywano ją jako Senotarzow, a podaje się też niemieckie Sonnendorf.
• Na příční hálii – długa, prosta i szeroka leśna droga na granicy lasu senetářowskiego i ruprechtovskiego. Ho chálópke pośrodku, na wzniesieniu, stoi mały domek, w którym leśnicy i panowie z Rájca odpoczywali po polowaniu.
• Bílá skála (Biała Skała) – kamienista górka w Rakovcu, miejscami z wapienia, w pobliżu nieistniejącej już wsi Bystřec.
• Maliná – wzgórze w senetářowskich łąkach (571 m). Na kamienistym stoku rosło dużo malin.
• Na bařině – dawna podmokła łąka, którą od rodu Jelínków, do którego przez pokolenia należał sąsiedni dom, nazywano też Jelínečkową łąką.
• Na vobecnině – gminne łąki od Trávníków do Třech žlebů. Gmina dzieliła je na działy i sprzedawała „o senách a na otavách“ (na pierwszy i drugi pokos).

Najczęstsze pytania

Czym są nazwy miejscowe? To ludowe nazwy pól, łąk, lasów, dróg i wzgórz, używane w mowie potocznej. Na urzędowych mapach często ich brak, a przekazywano je ustnie.

Co znaczy „Ho“ w nazwach takich jak Ho tihelně? W miejscowej gwarze „u“. Ho tihelně znaczy „przy cegielni“.

Gdzie można znaleźć nazwy miejscowe Senetářova? W książce Aloisa Zukala Historie Senetářova (1994, wydanie rozszerzone 1999) oraz w gwarowej postaci w Slovníku pomístních jmen na Moravě a ve Slezsku Instytutu Języka Czeskiego Czeskiej Akademii Nauk, który jest swobodnie dostępny online.

Kim jest Kojálovský? Postacią z legendy opowiadanej we wsiach wokół Kojálu. Za życia przesuwał kamienie graniczne, a w karze musi po śmierci biegać po Kojálu.

Podobne historie z mojej rodzinnej wsi: Kościół św. Józefa w Senetářovie. Cykl Ukryte historie Krasu Morawskiego. Co zobaczyć we wsi i gdzie przenocować: Senetářov. Źródła: Zukal, A.: Historie Senetářova (1994, wydanie rozszerzone we współpracy z Gminą Senetářov 1999), rozdział o nazwach terenowych; Zukal, A.: Vesnička Senetářov (wiersz, zacytowana pierwsza zwrotka); Slovník pomístních jmen na Moravě a ve Slezsku, obec Senetářov, Ústav pro jazyk český AV ČR; Vysílač Kojál (Wikipedie); broszura DSO Moravský kras, profil gminy Senetářov.

Zauważyliście błąd lub nieaktualną informację? Napiszcie do nas.