Hugo Václav Sáňka: wiejski nauczyciel, który zamykał jaskinie

OPUBLIKOWANO: 7. 10. 2026 Czas czytania: 5 min

Hugo Václav Sáňka (1859–1929) był kierownikiem szkoły w Rudicach i wieczorami badał Kras Morawski. Jako jeden z pierwszych szukał w lasach wokół Rudic pozostałości wczesnośredniowiecznych hut żelaza. W 1901 roku został konserwatorem Morawskiego Towarzystwa Muzealnego i przekonywał, że wejścia do jaskiń trzeba zamykać żelaznymi kratami, bo zwiedzający obłamywali stalaktyty i wynosili kości. Formacjom kalcytowym z łąki koło Olomučan nadał nazwę „koblížky” (czyt. koblishki, czyli „pączki”), która funkcjonuje do dziś. U schyłku życia był kronikarzem Blanska. Dziś niewielu o nim pamięta, a przecież bez ludzi takich jak on o krasie wiedzielibyśmy znacznie mniej.

SZYBKIE ODNOŚNIKI 🧑‍🏫 Nauczyciel z Rudic · ⚒️ Ślady dawnych hutników · 🔒 Kraty w jaskiniach · 🍩 Olomučanské koblížky · ❓ Najczęstsze pytania

Kiedy mowa o badaczach Krasu Morawskiego, padają nazwiska Wankela i Absolona. Wokół nich pracowało jednak wielu ludzi, którzy nie mieli ani uniwersyteckiej katedry, ani zamożnych mecenasów. Mieli za to klasę pełną dzieci, liczną rodzinę i niewiele pieniędzy. Jednym z nich był Hugo Václav Sáňka.

Nauczyciel z Rudic

Urodził się 26 marca 1859 roku w miejscowości Černá Hora koło Blanska. Od 1872 roku uczęszczał do Słowiańskiego Gimnazjum w Brnie, ale z powodu kłopotów finansowych rodziny przeniósł się do seminarium nauczycielskiego, które ukończył w 1879 roku. Zaraz potem objął posadę nauczyciela w Lipovcu.

Potem zaczęła się typowa kariera wiejskiego nauczyciela: w 1882 roku Jedovnice, w latach 1884–1890 Milonice, a od 1890 roku Rudice. Tam spędził 35 lat, aż do 1925 roku, przez większość tego czasu jako kierownik szkoły. Z żoną Marią, z domu Mokrą, miał liczną rodzinę. Synowie Rudolf, Hugo i Karel zostali chemikiem, historykiem literatury i pedagogiem.

Rudice leżą w samym sercu krasu, między ponorem Rudické propadání (Rudickie Zapadlisko) a Jedovnicami. Dla człowieka interesującego się przyrodą i historią było to miejsce idealne.

Ślady dawnych hutników

W lasach wokół Rudic do dziś można znaleźć pozostałości hut, w których w średniowieczu wytapiano żelazo z lokalnej rudy. Sáňka należał do pierwszych badaczy, którzy zajęli się nimi systematycznie. W ten sposób kontynuował dzieło Jindřicha Wankela.

Według przeglądu badań w czasopiśmie „Ochrana přírody” (2006) około 1915 roku opisał kilka warsztatów hutniczych w leśnych uroczyskach o lokalnych nazwach Nad kapličkou, V pivovarce, V průklestu, Za pazdernou, Žlíbek, Žegrov i Padouchov. Wyniki ukazywały się w „Časopise Moravského musea”.

Dziś wiemy, że tradycje hutnicze w okolicach Rudic liczą sobie całe wieki, a archeolodzy odkryli tu także hutę z przełomu VIII i IX wieku. Pełną historię hutnictwa w krasie opisujemy w artykule Żelazny Kras. Więcej o lokalnej rudzie i geodach znajdziecie w artykule Geody z Rudic, a o samej miejscowości w artykule Rudice.

Kraty w jaskiniach

Dzięki swoim badaniom Sáňka został w 1901 roku mianowany konserwatorem Morawskiego Towarzystwa Muzealnego w Brnie. Odpowiadał za ochronę zabytków w krasie i wziął to dosłownie.

Na przełomie wieków jaskinie były swobodnie dostępne dla każdego. Ludzie zabierali stalaktyty jako pamiątki, a z osadów jaskiniowych wybierali kości prehistorycznych zwierząt. Sáňka przekonywał więc, że wejścia do jaskiń trzeba zabezpieczyć żelaznymi kratami. Dziś to oczywistość i kraty zobaczycie przy wielu jaskiniach w krasie. Wtedy był to nowatorski pomysł.

Współpracował z czołowymi badaczami swoich czasów, w tym z Karlem Absolonem. Oprócz artykułów naukowych pisał także o legendach krasu. W 1928 roku ukazała się jego książka „Tajemný svět” (Tajemniczy świat), a pośmiertnie, w 1947 roku, „Speleologický folklor Moravského krasu” (Folklor speleologiczny Krasu Morawskiego), przy której pracował jako współautor.

Olomučanské koblížky

Jeden ze śladów Sáňki przetrwał w krasie do dziś w słownictwie geologów. Na Suché louce (Sucha Łąka) koło Olomučan występują osobliwe konkrecje kalcytowe, zaokrąglone formy powstające wewnątrz skały. Sáňka nadał im czeską nazwę koblížky.

Pod tą nazwą znajdziecie to miejsce także w dokumentacji Zarządu Obszaru Chronionego Krajobrazu Kras Morawski: „stanowisko konkrecji kalcytowych, tzw. olomučanských kobližků”. Łąka leży niedaleko ruin zamku Čertův hrádek, więc można ją połączyć z wycieczką opisaną w artykule Diabły w Krasie Morawskim.

Po przejściu na emeryturę Sáňka przeprowadził się do Blanska, a w 1927 roku został kronikarzem miejskim. Zmarł 6 lutego 1929 roku w Blansku.

Najczęstsze pytania

Kim był Hugo Václav Sáňka? Nauczycielem, archeologiem i znawcą Krasu Morawskiego (1859–1929). Większość życia uczył w Rudicach, od 1901 roku był konserwatorem Morawskiego Towarzystwa Muzealnego, a u schyłku życia kronikarzem Blanska.

Co odkrył w krasie? Badał pozostałości wczesnośredniowiecznych hut żelaza w okolicach Rudic, a wyniki publikował w „Časopise Moravského musea”.

Dlaczego przy jaskiniach są kraty? Chronią stalaktyty i osady jaskiniowe przed zniszczeniem, a dziś także zimujące nietoperze. Sáňka był jednym z pierwszych, którzy przekonywali do zamykania wejść.

Czym są olomučanské koblížky? To konkrecje kalcytowe z Suché louky koło Olomučan. Nazwę nadał im właśnie Sáňka.

Gdzie dowiem się o nim więcej? Rozdział „Rudický nadučitel a krasový badatel Hugo Václav Sáňka” (Rudicki nauczyciel i badacz krasu Hugo Václav Sáňka) zawiera książka Ivana Baláka „Moravský kras: jeskyně a člověk” (Správa jeskyní ČR, 2019).

Część cyklu Ukryte historie Krasu Morawskiego. Podobna historia: Ladislav Slezák. Źródła: Hugo Václav Sáňka (Wikipedia); Ochrana přírody 8/2006, „50 let CHKO Moravský kras” (przegląd badań archeologicznych nad hutnictwem); AOPK ČR, Rozbory CHKO Moravský kras (2017), stanowisko nr 49 Suchá louka koło Olomučan; Balák, I.: Moravský kras: jeskyně a člověk, Správa jeskyní ČR 2019, spis treści książki; KAM po Česku 3/2019, s. 29.

Zauważyliście błąd lub nieaktualną informację? Napiszcie do nas.